Hulde aan Oekraïense inzet voor schoonheid en humaniteit

Door: Joop Kok. (recensie) Het was me nooit eerder overkomen, maar ineens tijdens een boekpresentatie kon ik niet anders: ik moest huilen. Midden tussen mensen waarvan ik de meesten niet kende en de taal niet sprak. Het was in het Oude Raadhuis waar de Oekraïens Nederlandse politica en activiste Vyta Kovalenko, haar net uitgekomen boek ‘Waarheid Onder Vuur’ presenteerde.

Ze was daar op uitnodiging van KCA en curator Mariana Dzhulai die daar met zeven Oekraïense en twee Nederlandse vrouwelijke kunstenaars een belevingswereld van oorlogsvluchtelingen had gecreëerd. Een wereld van ontheemding en kwetsbaarheid maar vooral ook van veerkracht, overlevingsdrang en doorzettingsvermogen.

Empathie, een kracht die verbindt
Toen ik het Oude Raadhuis binnenstapte was Mariana net begonnen met haar zeer persoonlijke verhaal waarom ze tot de keuze van deze kunstwerken was gekomen. Ze sprak over de foto’s van Marfa Vasilieva van de met een dun laagje bloem bedekte naakte lichamen van 63 Oekraïense vrouwen. Bij hun eerste ontmoeting tijdens de fotosessie, voelde een ieder zich vooral eenzaam en verloren tussen al die anderen. Angst, onzekerheid en twijfel overheersten, totdat ze ontdekten dat ze allemaal diezelfde gevoelens hadden. Op dat moment stonden ze voor elkaar open en verplaatsten ze zich in elkaar. Was er empathie, een kracht die verbindt. We beleven allemaal vaak dezelfde dingen: onze eerste ademhaling, eerste stapjes, eerste liefde, eerste kus, eerste uitdagingen – allemaal leidend tot verschillende ervaringen, van vreugde tot wanhoop. We willen allemaal gehoord, gezien en geliefd worden. We willen erbij horen. Wat eerst vreemden voor elkaar waren, veranderde in meelevende zielen die elkaar omhelsden. Een fotosessie uit 2019, nog voor de oorlog uitbrak en illustratief voor de verbondenheid die er tussen vrouwen kan zijn. Juist dat was voor haar de reden om deze foto’s te tonen.

Het epoxy beeld met de ingegoten tulpen van Maria Kulikovska (1988) sprak haar aan omdat naast alle ellende die er is er ook oog moet zijn voor schoonheid. Het staat symbool voor het ondanks alles, behouden van de lust tot leven. De gedachte aan de schoonheid van het ieder voorjaar weer opkomen van tulpen, koesteren als de komst van een kind.

De aquarellen op de lange wand naast het beeld, zijn van dezelfde kunstenaar en aangebracht op papier dat afkomstig is van immigratiebureaus. Het staat voor jezelf blijven in een voor jou onbekende omgeving en complexe bureaucratie. Het ondanks alle administratieve rompslomp, lange wachttijden en strenge regels, je eigen identiteit behouden.

No Return
In de kleine doorloop naar de tuinkamer en de keuken, hangt een tekening van een doos. Die staat voor haar voor al die vluchtelingen die plotsklaps moeten vluchten. Ineens staan ze voor de vraag wat ze op hun vlucht mee moeten nemen en wat ze, ondanks hun gehechtheid en liefdevolle herinneringen, achter moeten laten. Hier begint tevens het lange wachten. Op vervoer, bij controleposten en grensovergangen. Wachten in de kou die optrekt tot diep in de botten en de onzekerheid waar de komende nacht te slapen. Ilse Oelbers uit Harlingen heeft daar een beeld van gemaakt. Een oude vrouw die wacht op wat komen gaat. Met schijnbaar nietsziende ogen blikt zij voorbij de horizon. Waar ze vandaan komt is onbekend en waar ze heen gaat weet de vrouw zelf ook niet. Ze weet alleen dat ze op weg ging en haar bezittingen meedraagt in een kartonnen doos op haar hoofd. De beeldhouwer werkt momenteel aan een beeldengroep met het thema ‘No Return’. De levensgrote bronzen sculptuur van de oude vrouw is het eerste beeld. Met dit werk wil Oelbers de kwetsbare positie van de mensheid laten zien. “Wat vandaag nog is, kan morgen voorgoed veranderen. Wij zullen dan onze bezittingen bijeenrapen en vertrekken. Weg van waar het voor ons thuis is”. No return – Ilse Oelbers – Collectie Harms Rolde “Dat beeld moest en zou, onderdeel zijn van de tentoonstelling,” aldus Mariana.

Als afsluiting wees ze op een tekening van een bushokje waar mensen wachten, met als titel ‘Op de laatste Halte’. Zo genoemd naar  aanleiding van een raketinslag bij een bushalte waar alle wachtenden omkwamen.

Waarheid onder Vuur
Na inleidende woorden van Ulla Eurich, Mariana Dzhulai, locoburgemeester Sybrand de Vries en cultureel attaché van de Oekraïense ambassade in Nederland, Mariia–Katalina Rohovey, kreeg Vyta Kovalenko het woord. Ze is geboren in 1985 in Novoborove, een klein mijnwerkersdorp in de regio Loehansk, vlak bij Starobilsk, in de Donbas. Het was er hard, rauw, gesloten en wantrouwig. De lucht hing vol kolenstof. Haar moeder hield het daar niet uit, de kou, de grauwe straten, de wanhoop in de ogen, het gebrek aan gemeenschapszin, het vrat aan haar. Begin 1986 verhuisden ze naar haar familie in Centraal – Oekraïne, naar Kniazha, een dorp in de regio Tsjerkasy, een paar honderd kilometer van de kerncentrale Tsjernobyl. Op 21-jarige leeftijd bracht de liefde haar naar Nederland en studeerde ze aan de Erasmus universiteit in Rotterdam ‘International Business Administration’ en deed ze een master in marketing en communicatie. Sinds kort is ze D66 raadslid in Dordrecht. Ze zet zich in voor Oekraïne, is een veelgevraagd spreker en regelmatig te zien op tv in Buitenhof, Pauw & de Wit en op NPO radio 1.

In haar inleiding gaf ze aan dat het vertellen van verhalen de beste manier is om een bepaalde gedachte of gevoel over te brengen. Ze las er een aantal voor uit haar zojuist verschenen boek ‘Waarheid onder Vuur’. Enkele citaten uit dat boek:

‘Ik had al twee keer in mijn leven al mijn bezittingen in één koffer moeten inpakken, in 2014 in Loehansk en in 2024 in Starobilsk. Ik kon me niet voorstellen waar en wanneer ik de koffer zou uitpakken… het werd Nederland’.

‘Het was verdrietig te realiseren dat ik zo kon sterven, zonder de vreugde van nieuw menselijk leven te hebben gevoeld; ik wilde trouwen, een kindje krijgen, een baby vasthouden’.

‘En tóch zal ik hier blijven tot mijn laatste ademtocht, want hier is mijn familie, hier is mijn ziel en mijn ziel is rustig als ze thuis is’.

‘We dromen ervan dat we ons op een dag geen zorgen meer hoeven te maken over de oorlog, dat we niet meer bang hoeven te zijn voor de dood en dat het leven dat we onder wrede omstandigheden aan onze kinderen hebben geschonken, toch gelukkig zal zijn’.

Het leven genieten
Hierna kreeg ook het publiek de ruimte om te reageren. Naast mij stond een jonge Oekraïense vrouw die in het Engels, de voertaal van die avond, vertelde dat haar leven sinds de oorlog veel intenser is geworden en dat ze met veel meer oog openstaat voor haar omgeving. Alsof de oorlog haar tot leven had gewekt. Na afloop sprak ik haar aan om haar te bedanken voor het verhaal. Dat lukte niet, ik moest huilen, overvallen door herinneringen en gevoelens die werden opgeroepen. Vooral die van toen ik, na een zware operatie van dertig procent overlevingskans, naast mijn broer in de auto terugreed naar huis. Het was chagrijnig weer, maar wat genoot ik dat ik er nog was, dat ik ‘mocht’ leven. Wat was ik toen dankbaar. Ik nam me voor om het leven te genieten. In die jonge vrouw naast me herkende ik diezelfde levenslust. Ik was en ben haar dankbaar.

Vol ezelsoren en potloodstrepen
Natuurlijk kocht ik na afloop het boek van Vyta. Ze verweeft daarin haar persoonlijk verhaal met de geschiedenis van Oekraïne. Ze laat zien hoe moderne propaganda werkt, niet alleen in Rusland maar ook hier in Nederland. Hoe verhalen als wapens worden ingezet en hoe de kracht van woorden werkt. Bovenal gaat het boek over mensen en is het een pleidooi voor humaniteit. Ik heb het vrijwel in één keer uitgelezen en het zit vol ezelsoren en potloodstrepen om belangrijke passages of zinnen terug te vinden.

Een dag eerder dan in het Oude Raadhuis, vond er in de Balie in Amsterdam een gesprek plaats met Vita Kovalenko en Victoria Koblenko met als thema: Hoe de waarheid als eerste sneuvelt. Dit gesprek is terug te zien op: Hoe de waarheid als eerste sneuvelt – De Balie

(Foto’s via KCA)